បណ្ឌិត កែម ឡី៖ «មុននឹងខ្ញុំវិភាគ ខ្ញុំបានគិតដល់ចំណុច ៣៖ ត្រូវរត់ចោលស្រុក ត្រូវជាប់គុក និងត្រូវអស់ជីវិត»

ទស្សនៈនេះបង្ហាញថា មុននឹងបញ្ចេញមតិលើបញ្ហាសាធារណៈ លោកបណ្ឌិត កែម ឡី មិនបានមើលរំលងហានិភ័យដែលអាចកើតឡើងចំពោះខ្លួនឯងនោះទេ។ ផ្ទុយទៅវិញ លោកបានគិតជាមុនអំពីលទ្ធផលធ្ងន់ធ្ងរបីកម្រិត គឺការបង្ខំឱ្យចាកចេញពីមាតុភូមិ ការបាត់បង់សេរីភាព និងការបាត់បង់ជីវិត។ តាមទស្សនៈវិទ្យាសាស្ត្រ នេះអាចយល់បានថា ជា ការវាយតម្លៃហានិភ័យមុនការសម្រេចចិត្ត ដែលបុគ្គលពិចារណាទាំងផលប្រយោជន៍ ផលវិបាក និងតម្លៃដែលខ្លួនត្រៀមទទួល មុនធ្វើសកម្មភាពណាមួយ។

ចំណុចសំខាន់ទីមួយ គឺ ការយល់ដឹងអំពីហានិភ័យ។ ភាពក្លាហានមិនមានន័យថា មនុស្សម្នាក់មិនខ្លាច ឬមិនដឹងពីគ្រោះថ្នាក់នោះទេ។ ភាពក្លាហានដែលមានហេតុផល គឺការដឹងថាមានហានិភ័យ ប៉ុន្តែនៅតែធ្វើសេចក្ដីសម្រេចដោយផ្អែកលើគោលការណ៍។ នៅក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រសម្រេចចិត្ត បុគ្គលដែលយល់ពីផលវិបាក ប៉ុន្តែនៅតែជ្រើសរើសសកម្មភាពមួយ គឺកំពុងធ្វើការសម្រេចចិត្តដោយមានការគិតពិចារណា មិនមែនដោយអារម្មណ៍ភ្លាមៗឡើយ។

ចំណុចទីពីរ គឺ ភាពស្មោះត្រង់ចំពោះវិជ្ជាជីវៈ។ សម្រាប់អ្នកស្រាវជ្រាវ ឬអ្នកវិភាគ ការពិតដែលរកឃើញមិនគួរត្រូវបានកែប្រែដោយសារភ័យខ្លាចពីផលវិបាកផ្ទាល់ខ្លួន។ ប្រសិនបើអ្នកវិភាគបោះបង់ភស្តុតាង ដើម្បីរក្សាសុវត្ថិភាព ឋានៈ ឬផលប្រយោជន៍របស់ខ្លួន នោះការវិភាគអាចបាត់បង់ឯករាជ្យភាព។ ទស្សនៈនេះដូច្នេះអាចបកស្រាយថា ជាការដាក់សុចរិតភាពបញ្ញា និងការទទួលខុសត្រូវសាធារណៈនៅពីលើផលប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន។

ចំណុចទីបី គឺ ការសម្រេចចិត្តក្រោមភាពមិនប្រាកដប្រជា។ មនុស្សម្នាក់មិនអាចដឹងជាមុនដោយច្បាស់ថា ក្រោយពេលបញ្ចេញមតិ នឹងមានអ្វីកើតឡើងទេ។ ប៉ុន្តែគេអាចគិតពីសេណារីយ៉ូផ្សេងៗ និងត្រៀមខ្លួនចំពោះលទ្ធផលដែលអាចកើតមាន។ ការគិតដល់ «រត់ចោលស្រុក ជាប់គុក ឬអស់ជីវិត» អាចត្រូវបានមើលថា ជាការគិតក្នុងទម្រង់សេណារីយ៉ូ ដែលពិនិត្យលទ្ធផលអាក្រក់បំផុត មុនសម្រេចថាតើគោលការណ៍ណាមួយមានតម្លៃគ្រប់គ្រាន់ឱ្យខ្លួនទទួលយកហានិភ័យដែរឬទេ។

ចំណុចទីបួន គឺ ទំនួលខុសត្រូវរបស់បញ្ញវន្តចំពោះសង្គម។ អ្នកស្រាវជ្រាវមិនត្រឹមតែមានកាតព្វកិច្ចបង្កើតចំណេះដឹងទេ ប៉ុន្តែក៏មានតួនាទីបញ្ជូនចំណេះដឹងនោះទៅសាធារណជន។ ប្រសិនបើព័ត៌មានសំខាន់ត្រូវបានលាក់ទុកដោយសារការភ័យខ្លាច សង្គមអាចបាត់បង់ឱកាសយល់ពីបញ្ហារបស់ខ្លួន។ ទស្សនៈនេះដូច្នេះអាចយល់ថា ជាការលើកតម្លៃរបស់ «កាតព្វកិច្ចចំពោះសាធារណៈ» ដែលបញ្ញវន្តមិនគួរគិតតែពីសុវត្ថិភាពរបស់ខ្លួន ប៉ុន្តែត្រូវគិតពីផលប្រយោជន៍រួមផងដែរ។

ទោះជាយ៉ាងណា ការវិភាគបែបវិទ្យាសាស្ត្រត្រូវបញ្ជាក់ថា ការទទួលយកហានិភ័យមិនគួរត្រូវបានបំលែងទៅជាការលើកតម្កើងការប្រឈមមុខដោយគ្មានការប្រុងប្រយ័ត្នឡើយ។ អ្នកស្រាវជ្រាវ និងអ្នកបញ្ចេញមតិត្រូវគិតពីសុវត្ថិភាព ក្រមសីលធម៌ ការការពារប្រភពព័ត៌មាន និងវិធីបង្ហាញលទ្ធផលឱ្យមានភាពត្រឹមត្រូវ។ ការក្លាហានដែលខ្វះការគិតអាចបង្កគ្រោះថ្នាក់ ខណៈការក្លាហានដែលភ្ជាប់នឹងទិន្នន័យ សីលធម៌ និងការគិតជាប្រព័ន្ធ មានតម្លៃសម្រាប់ការកែលម្អសង្គម។

ទស្សនៈនេះក៏បង្ហាញពីភាពខុសគ្នារវាង ការភ័យខ្លាច និង ការចុះចាញ់ចំពោះការភ័យខ្លាច។ ការភ័យខ្លាចគឺជាប្រតិកម្មធម្មតារបស់មនុស្ស ប៉ុន្តែការសម្រេចថាតើត្រូវធ្វើអ្វីបន្ទាប់ គឺជាបញ្ហានៃគុណតម្លៃ និងការទទួលខុសត្រូវ។ បុគ្គលអាចដឹងថាមានហានិភ័យ ប៉ុន្តែបន្តធ្វើការងាររបស់ខ្លួនដោយមានការប្រុងប្រយ័ត្ន និងដោយស្មោះត្រង់។ នៅក្នុងន័យនេះ ភាពក្លាហានមិនមែនជាអវត្តមាននៃការភ័យខ្លាចទេ ប៉ុន្តែជាសមត្ថភាពគ្រប់គ្រងការភ័យខ្លាចដោយហេតុផល។

សម្រាប់យុវជន និងអ្នកស្រាវជ្រាវ ទស្សនៈនេះផ្ដល់មេរៀនសំខាន់ថា មុននឹងនិយាយ ឬធ្វើសេចក្ដីសម្រេចលើបញ្ហាសំខាន់ ត្រូវសួរខ្លួនឯងជាមុនថា៖ តើអ្វីដែលខ្ញុំចង់និយាយមានភស្តុតាងដែរឬទេ? តើខ្ញុំបានគិតពីផលវិបាករួចហើយឬនៅ? តើខ្ញុំត្រៀមទទួលខុសត្រូវចំពោះពាក្យសម្ដីរបស់ខ្ញុំដែរឬទេ? ហើយតើការនិយាយនេះមានគោលបំណងបម្រើការពិត និងផលប្រយោជន៍សាធារណៈ ឬគ្រាន់តែបំពេញអារម្មណ៍ផ្ទាល់ខ្លួន?

ជាសរុប ទស្សនៈ «មុននឹងខ្ញុំវិភាគ ខ្ញុំបានគិតដល់ចំណុច ៣ គឺត្រូវរត់ចោលស្រុក ត្រូវជាប់គុក និងត្រូវអស់ជីវិត» អាចត្រូវបានបកស្រាយថា ជាគំរូនៃការសម្រេចចិត្តដោយដឹងពីហានិភ័យ ការរក្សាឯករាជ្យភាពផ្នែកបញ្ញា និងការដាក់ការទទួលខុសត្រូវសាធារណៈជាគោល។ តម្លៃសំខាន់នៃទស្សនៈនេះមិនមែននៅត្រង់ការប្រឈមនឹងគ្រោះថ្នាក់នោះទេ ប៉ុន្តែនៅត្រង់ការគិតឱ្យច្បាស់ មើលឃើញផលវិបាក ហើយនៅតែរក្សាសុចរិតភាពក្នុងការស្វែងរក និងបង្ហាញការពិត។ ក្នុងន័យនេះ ភាពក្លាហានពិតប្រាកដគឺ ដឹងពីហានិភ័យ គិតពីផលវិបាក ប៉ុន្តែមិនបោះបង់គោលការណ៍ដោយសារការភ័យខ្លាច។